He Aratohu mō te Ture Kaupapa Atawhai
Download the PDF version [304KB] to print this document.He Whakataki ki te Ture Kaupapa Atawhai
I te marama o Paenga-whāwhā 2005 ka puta te Ture Kaupapa Atawhai 2005. I whakatūria e taua ture te Komihana Kaupapa Atawhai (te Komihana) i puta i te 1 Hōngongoi 2005. Ko ngā tino take o te Komihana ko ēnei:
1. Hei whakatū, hei tiaki i ngā rēhitatanga me ngā pūnaha aroturuki mō ngā whakahaere kaupapa atawhai; ā,
2. Hei manaaki, hei whakarato mōhio ki te rāngai kaupapa atawhai mō te kāwanatanga me te whakahaere pai.
Ko te pūnaha rēhita e kīia nei ko te 'Rēhita Kaupapa Atawhai' (te Rēhita) ka puaki ā te 1 Hui-tanguru 2007, ā te wā e tīmata ai aua rēhitatanga atawhai. Ka āwhinatia e te Komihana ngā whakahaere e hiahia ana ki te rēhita.
Kāwanatanga
Ka whakatūria e te Minita mō te Rāngai ā-Hapori, ā-Tuao te poari ki te whakahaere tikanga mō te Komihana. Kei tētahi Manahautū me āna kaimahi te tikanga whakahaere i ngā mahi o ia rā a te Komihana.
He Hinonga Karauna
He Hinonga Karauna Motuhakete Komihana. He whakahaere tēnei e noho tūwehe ana i te Kāwanatanga, engari me “whai tonu” i ngā kaupapa kāwanatanga mēnā ka tohua e te Minita whai kawenga.
Ka kitea he kape o te Ture Kaupapa Atawhai 2005 i www.legislation.govt.nz, me hoko mai rānei i tētahi Whare Hoko Pukapuka a Bennetts.
Ngā Mahi a te Komihana
Ko te Ture kei te ārahi i ngā mahi matua a te Komihana, ā, koia nei ētahi o ana mahi:
1. hei whakarite mēnā e tika ana te whakamana i ngā tono rēhitatanga mai i ngā whakahaere kaupapa atawhai;
2. hei aroturuki i ngā Pūrongo Pūtea ā-Tau i tukuna atu e ngā whakahaere kaupapa atawhai;
3. hei tuku rīpoata, hei tuhi tūtohutanga ki te Kāwanatanga mō ngā mahi e pā ana ki te rāngai kaupapa atawhai;
4. hei hāpai i te tautoko ā-iwi me te whakapono ki te rāngai kaupapa atawhai;
5. hei whakatenatena i te whakamahi tōtika i ngā rauemi kaupapa atawhai;
6. hei whakaako i ngā whakahaere kaupapa atawhai ki ngā take o te kāwanatanga pai me te whakahaere pai; ā,
7. hei hiki me te hāpai rangahau mō te rāngai kaupapa atawhai.
Te hāpai i te tautoko ā-iwi me te whakapono
Ko tētahi mahi a te Komihana he hāpai i te tautoko ā-iwi me te whai whakapono i te rāngai kaupapa atawhai. Ka mahi pēnei te Komihana mā te whakatītina i ngā mahi papai mō te kāwana me te whakahaere mā te whakaako me ērā atu tūmomo āwhina. Mā konei e tōtika atu ai ngā whakahaere nei.
Ko te rēhitatanga me te aroturukitanga o aua whakahaere atawhai nei tētahi anō momo arotake kia kitea ai e te iwi whānui kei te mahi pai, kei te whakatutuki pai aua whakahaere nei i ngā whakaritenga, ā, kei te hāngai te haere.
Te mātauranga me te tautoko
Ko ngā tohutohu me ngā āwhina a te Komihana kei te wātea ki ngā whakahaere kaupapa atawhai ahakoa kua rēhitatia, kāore anō rānei kia rēhitatia. Kei te wātea hoki te Komihana ki te hoatu tohutohu ki te Kāwanatanga mō te rāngai kaupapa atawhai me te hāpai rangahau hoki.
Rēhitatanga
Ka tīmata ngā rēhitatanga ā te 1 Hui-tanguru 2007. Ka pānui whānuitia tēnei puta noa i ngā hononga ā-iwi, i runga hoki i te pae tukutuku a te Komihana.
He aha te painga mōku o te rēhitatanga?
Ko te rēhita hei whakahaere kaupapa atawhai he mea tuao noa. Otirā, ka whiwhi hua ngā whakahaere kaupapa atawhai kua rēhitatia e te komihana.
- Te whiwhi, te pupuri rānei i te tūnga kore tāke
E mea ana ngā whakahunga o te Ture Taake 2004 me te Ture Tāke mō ngā Koha me ngā Pānga Tuku Iho 1968 e whakaatu ana ko ngā whakahaere kaupapa atawhai e wātea ana ki te whiwhi tūnga kore tāke ko ērā kua rēhitatia ki te Komihana. E mea ana te tikanga tūnga kore tāke kāore he tikanga utu tāke mō ngā whakahaere kaupapa atawhai kua rēhitatia, ā, kāore he tikanga kia utu tāke koha ngā hunga koha pūtea ki aua whakahaere kaupapa atawhai . Ka whai mana ngā whakahoutanga atu i te 1 Hōngongoi 2008. Kāore e hurihia te tūnga take a te kaikoha e aua whakahoutanga. - Te noho i runga i te Rēhita Whakahaere Kaupapa Atawhai.
Ka taea e te iwi whānui te rapu ā-ipurangi te Rēhita i www.charities.govt.nz. - Te whiwhi i te nama rēhita
Ka hoatu e te Komihana he nama rēhita ki ngā whakahaere kaupapa atawhai kua rēhitatia. Ka wātea ēnei whakahaere kaupapa atawhai ki te whakakite i aua nama ki ā rātou rauemi pārongo. Mā tēnei e mōhio ai te iwi whānui kua tutuki ngā whakaritenga o te whakahaere kaupapa atawhai mō te rēhita i raro i te Ture Kaupapa Atawhai. - He pārongo mō te rāngai kaupapa atawhai
Mā te rēhitatanga o ngā whakahaere kaupapa atawhai e whiwhi pārongo ai te Komihana mō te rāngai kaupapa atawhai i Aotearoa. Mā tēnei anō e āwhina te Komihana ki te whakatutuki i ana mahi whakaako, tautoko i tēnei rāngai, me te iwi whānui hoki. - Te Haere ki te hui-ā-tau a te Komihana
Ka whakatūria e te Komihana he hui-ā-tau e taea ai e te hunga nō ngā whakahaere kaupapa atawhai te haere atu. Ka wātea ēnei hui kia whai wāhi ai ngā whakahaere kaupapa atawhai ki te hoatu kōrero mō ngā mahi a te Komihana.
Me rēhita anō ngā Tiaki Kaupapa Atawhai me ngā Manatōpū
Ahakoa he Tiaki Kaupapa Atawhai kē, he Manatōpū kē tētahi whakahaere me rēhita tonu ki te Komihana mēnā kei te hiahia whiwhi, pupuri tonu rānei, i te tūnga tāke kore, mēnā kei te hiahia kia whakamanahia hei whakahaere kaupapa atawhai kua rēhitatatia (‘hei hinonga kaupapa atawhai’).
Ko wai ka taea te rēhita?
Ka taea e te whakahaere te rēhita hei hinonga kaupapa atawhai mēnā:
1. Kua whakatūria, ā, e whakahaeretia ana mō ngā take atawhai;
2. Kāore i te mahi pūtea mō te takitahi, mō tētahi rōpū rānei;
3. Kua whai ingoa e tautuku ana ki tā Ture Kaupapa Atawhai 2005 e whakarite ai;
4. E māraurau ana ngā āpiha katoa o aua whakahaere kaupapa atawhai kia tū hei āpiha.
Te whakawātea rēhitatanga ā-rōpū
He wharatonga kei te Ture e āhei ai tētahi rōpū o ngā whakahaere kaupapa atawhai te kitea ānō nei he hinonga kotahi. Kua tutuki ngā whakaritenga mō te rēhita ā-rōpū i ētahi whakahaere mēnā kua tau pēnei ngā whakaaro o te Komihana:
1. Kei te māraurau ia whakahaere o taua rōpū ki te rēhita hei hinonga kaupapa atawhai;
2. Me tino tata te whanaungatanga o ia whakahaere o te rōpū;
3. E tika ana kia piri tahi ngā whakahaere hei rōpū.
I tua atu, me whai whakaaro e te Komihana te āhua e ōrite ai ngā pūtake atawhai o aua hinonga.
Te whakamāramatanga o te 'pūtake atawhai'
Ka whakamahia e te Komihana te whakamātautau ture kua tau noa atu hei tirotiro i te pūtake atawhai. Mā te whakamātautau e whakarite kia whai pūtake te whakahaere kaupapa atawhai tērā:
- e whakatairanga ake i te mātauranga;
- e whakatairanga ake i te whakapono ā-hāhi;
- e whakaiti i te hunga rawa kore;
- e whai huanga mō te iwi whānui.
Atu i tēnei me whiwhi rawa te iwi whānui i aua whakahaere kaupapa atawhai (te whakamātautau oranga ā-iwi).
Ehara i te mea kaōre e whakaaetia te rēhitatanga o tētahi whakahaere kaupapa atawhai i ngā wā katoa mēnā he kaupapa tuarua, he kaupapa tāpiri atu rānei, he mea atawhai kore, (pēnei i te whaitaua) hei wāhanga o te tikanga atawhai.
Ngā whakaritenga rēhita
Ki te rēhita me whakakī e ngā whakahaere kaupapa atawhai te pepa tono, ā, ka:
- Tuku atu i tētahi kape o ngā ture, i te kaupapa ture, i te pepa tiaki, i ērā atu pepa pērā;
- Tuku pārongo mō ngā mahi atawhai o nāianei me ngā mahi pea ā muri ake nei;
- Rēhita i ngā āpiha o taua whakahaere nei.
Ka mutu te rēhita me pēnei te whakahaere:
- Me tuku atu te pūrongo pūtea ā-tau i roto i te ono marama o te rā kua whakaritea hei rā mō ngā kaute mutunga tau;
- Me whakamōhio atu te Komihana i roto i te 3 marama ki te panoni ētahi tino pārongo mō tō rātou whakahaere.
Ka āwhinatia e te Komihana ngā whakahaere kaupapa atawhai ki te rēhita mā te:
1. Hoatu aratohu me pēhea te rēhita;
2. Whakahou tonu i ngā pārongo i runga i te Rēhita Whakahaere Kaupapa Atawhai, me te
3. Whakarite kia tutuki e ngā pārongo i runga i te Rēhita ngā whakaritenga o te Ture.
Te uruhi i ngā whakaritenga rēhitatanga
Mēnā e kore tētahi whakahaere kaupapa atawhai e whai i te Ture kua whakamanahia te Komihana ki te:
- Uta i ngā whiunga whakahaere;
- Tuku pānui whakatūpato;
- Whakamōhio whānui i te kore whāinga tika i te ture;
- Āta tirotiro tonu i te kore tautuku; ā, ki te
- Whakakore i te rēhitatanga o ngā whakahaere kaupapa atawhai tērā e tino takahi ana, e rite tonu ana rānei ā rātou kore tautuku, i ngā whakaritenga o te Ture.
Ka whai mana hoki te Komihana ki te tirotiro mēnā kei te whakatutuki pai ngā whakahaere kaupapa atawhai i ā rātou pūtake me te whai i te Ture.
Me pēhea te rēhita, āwhea hoki
Ka puaki te Rēhita Whakahaere Kaupapa Atawhai ki te whiwhi tono mai i ngā whakahaere kaupapa atawhai ā te 1 Hui-tanguru 2007.
I mua i te puakitanga ka tino whakamātautautia rawatia te Rēhita. Mā te whakamātautauranga e āwhina te whakangāwaritanga o te tukanga rēhita.
Hei te 1 o Hōngongoi 2008 te wā mō ngā whakahaere kaupapa atawhai e tū nei ki te rēhita i mua i te papānga o tō rātou tāke whakawāteatanga.
Ka taea e ngā whakahaere kaupapa atawhai te rēhita ā-ipurangi, mā te whakamahi rānei i ngā momo pepa tono.
Kei te whakahaeretia e te Komihana he hōtaka mātauranga, tuku pārongo matawhānui haere tonu hei āwhina i ngā whakahaere e hiahia ana ki te rēhita.
Te utu mō te rēhita
Kāore he utu ki ngā hunga atawhai mō te rēhita.
Te utu mō te tuku i ngā pūrongo kaute mutunga tau
Me utu ngā whakahaere kaupapa atawhai mō te whakakōnae i ngā Pūrongo Pūtea ā-Tau mēnā ko te whiwhinga pūtea mō te tau kei tua atu i te $10,000:
1. $50 mō te tuku kōnae atu i runga ipurangi
2. $75 mo te tuku kōnae ā-pepa nei.
Mēnā e $10,000, iti iho rānei, te tapeke o te moni whiwhi ā-tau o ngā whakahaere kaupapa atawhai, kāore he utu ki a rātou mō te whakakōnae i tā rātou Pūrongo Pūtea ā-Tau.
Ko ngā kawenga a te Tari Taake
Kei te Tari Taake te mana whakahaere i ngā ture kohi pūtea, ā, ka pupuri tonu i te mana tātari ā-kaute i ngā whakahaere kaupapa atawhai kia kitea ai kei te wātea tonu ki a rātou te tūnga kore tāke. Ka noho tonu te mana hei kawenga aromatawai i ngā koha ki ngā whakahaere kaupapa atawhai kia kitea ai mēnā e tika ana te whakahoki pūtea me te whakaheke utu (te tūnga kaiwhiwhi).
Kei te mahi tahi te Komihana me te Tari ki te whakaiti i te utu tautukunga ki ngā ture pūtea me te Ture Kaupapa Atawhai 2005. Kei te whakamahinetia ngā whakahaere, i ngā wāhi e tau ana, nā, mā te rēhita tahi me te Komihana e whiwhi tūnga kore tāke. Ko te tikanga o tēnei kia kaua te hinonga atawhai e tono motuhake ki te Tari Taake mō aua whakawāteatanga.
He pārongo kē
Ki te hiahia pārongo atu koe mō te Komihana, hono atu ki te pae tukutuku www.charities.govt.nz. Ka taea hoki e koe te waea kore utu atu ki te Komihana i te (0508) 242 748 (0508 CHARITIES).
(Mēnā ehara tō reo tuatahi i te Ingarihi, ā, kei te hiahia kōrero koe ki tētahi i tō reo ake, pātai mai mō te Language Line.)
Ki te whiwhi pārongo hou ā-imera, tukuna mai tō ingoa, te ingoa o tō whakahaere, me ō mokamoka whakapā atu ki te info@charities.govt.nz.
Ka taea te titiro ki te kape o te Ture Kaupapa Atawhai i www.legislation.govt.nz, te hoko rānei i ngā Whare Hoko Pukapuka a Bennetts.
