Ko ha Tūhulu ki he Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄
Download the PDF version [319KB] to print this document.
Talateu ki he Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄
'I 'Epeleli 2005, na'e paasi ai 'a e Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa 2005 ('a ia 'e ui 'eni ko e Lao΄). Na'e fokotu'u 'e he Lao΄ ni 'a e Komisoni ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄ ('a ia 'e ui leva 'eni ko e Komisoni΄) 'a ia na'e kamata 'ene ngāue 'i he 'aho 1 Siulai 2005.
Ko e ngaahi tefito'i fatongia 'eni 'o e Komisoni΄:
- Ke fokotu'u mo hokohoko atu hono tauhi 'o ha founga ki hono lesisita mo hono vakai'i 'o e ngāue 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄; pea,
- Ke ne tokoni'i mo ako'i 'a e sekitoa ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ 'i he founga pule'i mo tataki lelei'.
'Oku ui 'a e founga lesisita΄ ko e "Tohi Lesisita 'o e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄" ('e ui 'eni ko e Tohi Lesisita΄) 'a ia 'oku 'amanaki ke fakaava 'eni 'i he 'aho 1 Fepueli 2007, pea 'e kamata ai 'a hono lesisita 'o e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄. 'E tokoni atu 'a e Komisoni΄ ki he ngaahi kautaha ko ia 'oku nau fie lesisita΄.
Founga Pule'i΄
'Oku pule'i 'a e Komisoni΄ 'e he poate 'a ia 'oku fili ia 'e he Minisitā ki he Sekitoa Faka-Komiunitii΄ mo e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄. 'Oku 'i ai 'a e Pule Ngāue mo e kau ngāue kehe 'oku nau tokanga'i 'a e ngaahi ngāue faka'aho 'a e Komisoni΄.
Sino'i Kautaha 'a e Kalauni΄
Ko e Komisoni΄ ko ha Sino'i Kautaha Tau'atāina ia 'a e Kalauni΄ (Autonomous Crown Entity (ACE)). Ko e ACE ko ha kautaha ia 'oku tu'u tau'atāina pē mei΄ he Pule'anga΄ kā kuo pau ke ne “tokangaekina” 'a e ngaahi tu'utu'uni ngāue 'a e pule'anga΄ 'i he taimi 'oku tu'utu'uni atu ai 'a e Minisitā 'oku ne tokanga'i 'a e tafa'aki ko eni΄.
'E lava ke ke vakai ki ha tatau 'o e Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa 2005 'i he tu'asila ko e www.legislation.govt.nz pe ko ha'o fakatau atu ha'o tatau mei΄ he Faletohi ko ia ko e Bennett's Bookshop.
Ko e ngaahi fatongia 'o e Komisoni΄
Ko e ngaahi tefito'i fatongia 'o e Komisoni΄ 'oku makatu'unga ia 'i he Lao΄ pea 'oku kau ki heni 'a e:
- Faitu'utu'uni pe 'e tali ha ngaahi tohi kole ke lesisita ha kautaha ngāue'ofa;
- Vakai'i 'o e ngaahi fakamatala fakapa'anga fakata'u 'oku fakahū mai 'e he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄;
- Līpooti mo fa'u ha ngaahi fokotu'u ki he Pule'anga΄ felāve'i mo e ngaahi me'a mei΄ he sekitoa 'o e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄;
- Faka'ai'ai 'a e falala mo e tui 'a e kakai 'o e fonua΄ ki he sekitoa 'o e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄;
- Faka'ai'ai 'a hono ngāue lelei'aki 'o e ngaahi koloa 'oku ma'u ma'ae sekitoa ngāue'ofa΄;
- Ako'i 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ki he ngaahi founga 'o honau pule'i mo e tataki lelei΄; pea mo hono
- Ue'i ke longomo'ui mo faka'ai'ai 'a e ngaahi fakatotolo felāve'i mo e sekitoa ki he ngāue'ofa΄.
Faka'ai'ai 'a e falala mo e tui 'a e kakai 'o e fonua΄
Ko e taha 'o e ngaahi fatongia 'o e Komisoni΄ ko 'ene faka'ai'ai 'a e falala mo e tui 'a e kakai 'o e fonua΄ ki he sekitoa ngāue'ofa΄. 'E fakahoko eni 'e he Komisoni΄ 'aki 'a 'ene faka'ai'ai 'a e founga lelei ki hono pule'i mo e takaki lelei 'o e ngaahi kautaha 'o fakafou 'i he ngaahi ako mo e ngaahi founga tokoni kehe pē. 'E tokoni eni ke toe lelei ange ai 'a e ngāue 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄.
'Oku kau foki 'a hono lesisita mo hono vakai'i 'o e ngāue 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ke toe fakapapau'i atu ai ki he kakai 'o e fonua΄ 'oku faipau 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ki he'enau ngaahi taumu'a ngāue΄ pe ko 'enau fakahoko 'a e ngaahi me'a ko ia na'a nau tukupā ke nau fakahoko΄.
Ako΄ mo e tokoni΄
'Oku 'atā atu 'a e fale'i mo e tokoni 'a e Komisoni΄ ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa kotoa pē, 'o tatau ai pē pe kuo nau lesisita pe 'ikai. 'Oku toe lava foki 'e he Komisoni΄ ke 'oatu ha fale'i ki he Pule'anga΄ felāve'i mo e sekitoa ngāue'ofa΄ pea to e lava ke ne faka'ai'ai ha fakatotolo ke fakahoko.
Lesisita
'E kamata 'a e lesisita΄ 'i he 'aho 1 Fepueli 2007. 'E tu'o lahi 'a hono toutou fanongonongo atu 'i he ngaahi kautaha fakakomiuniti΄ pea mo e ngaahi pea mo e tu'asila 'o e Komisoni΄ 'i he 'initaneti΄.
Ko e hā 'a e 'uhinga 'oku lesisita ai?
'Oku tau'atāina pē ha kautaha pe 'e lesisita ke hoko ko ha kautaha ngāue'ofa΄. Kaekehe, 'oku 'i ai 'a e ngaahi monū'ia 'e ma'u 'e he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ 'oku lesisita 'e he Komisoni΄.
- Ko 'enau ma'u pe tauhi 'a e tu'unga 'atā mei΄ he totongi tukuhau΄
Ko e ngaahi monomono ko ia kuo fai ki he Lao ki he Tukuhau Vāhenga 2004 mo e Lao ki he Tute 'o e Koloa Tukufakaholo mo e Ngaahi Me'a'ofa 1968 'oku faka'atā ai 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa pē ko ia 'oku nau lesisita 'i he Komisoni΄ ke nau 'atā mei΄ he totongi tukuhau΄. Ko e 'atā ko eni mei΄ he totongi tukuhau΄ 'oku 'uhinga ia ko e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia kuo nau lesisita 'i he Komisoni΄, 'e 'ikai ke nau totongi 'e kinautolu 'a e tukuhau vāhenga΄, pea ko kinautolu ko ia 'oku nau foaki atu ha me'a'ofa ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia kuo 'osi lesisita΄, 'e 'ikai ke nau totongi 'e kinautolu 'a e tute pe tukuhau ki he me'a'ofa ko ia΄. 'E kamata ke ngāue'aki 'a e ngaahi monomono ko eni΄ mei΄ he 'aho 1 Siulai 2008. 'E 'ikai uesia heni 'a e tu'unga ma'u me'a'ofa ia 'o e ngaahi kautaha΄. 'E kei fiema'u pē ke vakai'i mavahe eni ia 'e he Potungāue Tānaki Tukuhau΄.
- Ko e 'asi 'a honau hingoa΄ 'i he Tohi Lesisita 'o e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄
'E lava 'e ha taha pe 'o e kakai 'o e fonua΄ ke fekumi pe sio ki he Tohi Lesisita΄ mei΄ he www.charities.govt.nz.
- Ko e ma'u atu 'o ha fika lesisita
'E 'oatu 'e he Komisoni΄ ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa kuo 'osi lesisita΄ ha'anau fika lesisita. 'E lava ke fokotu'u 'e he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ honau fika lesisita΄ 'i he 'enau ngaahi tu'uaki΄. 'E lava leva heni ke 'ilo ai 'e he kakai΄ kuo a'usia 'e he kautaha ngāue'ofa ko ia΄ 'a e ngaahi fiema'u ko ia ke nau lesisita ‘aki ‘i he Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa.
- Ngaahi fakamatala ki he sekitoa ngāue'ofa΄
'I he'enau lesisita΄, 'oku 'oatu ai 'e he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ 'a e ngaahi fakamatala ki he Komisoni΄ felāve'i mo e sekitoa ngāue'ofa΄ 'i Nu'u Sila΄ ni. 'E tokoni 'eni ke fakakakato 'e he Komisoni΄ 'a hono fatongia ki hono ako'i mo tokoni'i 'a e sekitoa ko 'eni pea mo e kakai΄ foki.
- Kau atu ki he fakataha fakata'u 'a e Komisoni΄
'E fakahoko 'e he Komisoni΄ ha ngaahi fakataha fakata'u pea 'e lava ke kau atu ki ai 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia kuo nau 'osi lesisita΄. Ko e ngaahi fakataha ko ΄eni 'oku ma'u ai 'a e faingamālie 'o e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ke 'oatu ai ha nau le'o felāve'i mo e ngāue 'a e Komisoni΄.
'Oku fiema'u ia ke lesisita 'a e ngaahi Talāsiti Ngāue'ofa΄ mo e Ngaahi Sōsaieti Fakatahataha Fakakomiunitii΄
Tatau ai pē kapau kuo 'osi hoko ha kautaha ko ha Talāsiti Ngāue'ofa pe ko ha Sōsaieti Fakatahataha Fakakomiunitī, 'e kei fiema'u pē ia ke lesisita 'i he Komisoni΄ 'o kapau 'oku΄ ne fiema'u ke ne ma'u pe kei tauhi hono tu'unga 'atā ko ia mei΄ he totongi tukuhau΄ pea mo ne hoko ai ko ha kautaha ngāue'ofa kuo 'osi lesisita ("sino'i kautaha ngāue'ofa").
Ko hai 'oku lava ke lesisita?
'E lava ke lesisita atu ha kautaha ke ne hoko ko ha sino'i kautaha ngāue'ofa 'o kapau:
- Kuo 'osi fokotu'u ia pea hokohoko atu 'a 'ene ngāue 'i he ngaahi taumu'a fakaengāue'ofa΄;
- 'Oku 'ikai ko ha kautaha ia ke ma'u mei ai ha tupu fakataāutaha 'a ha tokotaha pe 'a ha kulupu;
- 'Oku 'i ai 'a hono hingoa 'a ia 'oku muimui pau ki he Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa 2005;
- Ko e kau ma'u lakanga 'o e kautaha ngāue'ofa ko ia΄ kuo nau ma'u 'a e poto mo e taukei fe'unga ke nau ma'u ai 'a e ngaahi lakanga 'i he kautaha ko ia΄.
Ko e lesisita fakakulupu΄
'Oku 'i ai 'a e kupu 'i he Lao΄ 'oku΄ ne fakangofua atu ha ngaahi kautaha ngāue'ofa ke nau lesisita fakataha 'o hangē pē ko ha sino'i kautaha pē 'e taha kinautolu΄. 'E lau kuo a'usia 'a e ngaahi fiema'u ki he lesisita fakakulupu΄ 'o kapau kuo fiemālie 'a e Komisoni΄ ki heni:
- Ko e kautaha takitaha 'i he loto'i kulupu΄ kuo΄ ne 'osi fakakakato 'a e ngaahi fiema'u fakalesisita ke ne hoko ko ha sino'i kautaha ngāue'ofa; pea
- Ko e ngaahi kautaha kotoa pē 'oku fekāinga'aki 'a honau natula΄; pea
- 'Oku taau mo fe'unga ke lau 'a e ngaahi kautaha ko ia΄ ko ha kulupu pē kinautolu 'e taha.
'Ikai ngata ai΄, kuo pau ke tokangaekina 'e he Komisoni΄ 'a e natula 'oku faitatau ai 'a e ngaahi sino'i kautaha΄ ni 'i he ngaahi taumu'a fakaengāue'ofa΄.
Ko e 'uhinga 'o e "taumu'a fakaengāue'ofa"
'E ngāue'aki 'e he Komisoni΄ 'a e founga faisivi angamaheni kuo fuoloa mai 'a hono ngāue'aki ki hono vakai'i 'o e me'a 'oku felāve'i tonu mo e taumu'a fakaengāue'ofa΄. 'Oku fiema'u 'i he sivi΄ ni ia ke ma'u 'e he kautaha ngāue'ofa ko ia΄ ha taumu'a 'oku΄ ne tokoni ki he:
- Fakalakalaka ai ki mu'a 'o e ako΄;
- Fakalakalaka ai ki mu'a 'o e tui fakalotu΄;
- Fakasi'isi'i ai 'a e masiva΄; pe
- 'Oku 'i ai ha'ane kaunga lelei ki he komiunitii΄.
'Ikai ngata ai΄, kuo pau ko e taumu'a 'o e kautaha ngāue'ofa ko ia΄ 'oku kau ia ki he lelei fakalukufua 'a e kakai 'o e fonua΄ (me'asivi ki he lelei ma'a΄ e kakai 'o e fonua΄).
'E ngali ke 'ikai ke fakata'e'aonga'i ha kautaha ngāue'ofa ia mei ha'ane lesisita 'o kapau 'oku 'i ai ha konga fakalahi ia 'o hono fatongia ngāue΄ 'a ia 'oku 'ikai ko ha ngāūe'ofa ia ('o hangē nai ko ha'ane taukave'i 'o ha fo'i fakakaukau pau), ka ko e konga pē ia 'o 'ene taumu'a ngāue'ofa΄.
Ngaahi me'a 'oku fiema'u ki he lesisita΄
Ke fakakakato 'a 'enau lesisita΄, 'e fiema'u atu 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ia ke nau fakafonu 'a e foomu kuo tu'utu'uni atu΄ pea mo:
- Fakahū ai mo ha tatau 'o 'enau ngaahi tu'utu'uni fakangāue΄, konisitūtone΄, tohi talāsiti΄ pe ha tohi tatau mo ia;
- 'Omai mo ha fakamatala felāve'i mo 'enau ngaahi ngāue fakaengāue'ofa 'oku nau lolotonga fakahoko΄ mo ia 'oku nau palani ke fakahoko 'i he kaha'u΄;
- Lesisita 'a e kau ma'u lakanga 'i he kautaha΄.
Hili 'a 'enau lesisita΄, 'e fiema'u atu 'a e ngaahi kautaha΄ ni ke nau:
- Fakahū mai 'a 'enau fakamatala fakapa'anga 'i he māhina 'e ono mei΄ he 'aho kuo nau fili ke hoko ko honau ta'u fakamatala fakapa'anga΄; pea mo
- Fakahā ki he Komisoni΄ 'i loto 'i he māhina 'e 3 'o kapau kuo liliu ha fa'ahinga fakamatala felāve'i mo e kautaha ko ia΄.
'E tokoni atu 'a e Komisoni΄ ke lesisita 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ 'aki 'a 'ene fakahoko 'a e ngaahi me'a΄ ni:
- Tuku atu ha ngaahi fakahinohino felāve'i mo e founga 'o e lesisita΄;
- Fakapapau'i 'oku tonu 'i he taimi kotoa pe 'a e ngaahi fakamatala 'i he Tohi Lesisita 'o e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄; pea mo 'ene
- Fakapapau'i 'oku΄ ne muimui pau 'a e ngaahi fakamatala ko ia 'oku tu'u 'i he Tohi Lesisita 'o e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa΄ ki he ngaahi fiema'u 'a e Lao΄.
Ko e fakapapau'i 'oku muimui'i pau 'a e ngaahi tu'utu'uni ki he lesisita΄
Kapau 'oku 'ikai muimui pau ha kautaha ngāue'ofa ki he Lao΄, 'oku ma'u 'e he Komisoni΄ 'a e mafai ke:
- Tu'utu'uni atu ha ngaahi tautea fakaengāue;
- Tuku atu ha ngaahi tohi fakatokanga;
- Fai ha fanongonongo fakapule'anga felāve'i mo ha kautaha kuo 'ikai ke ne muimui ki he ngaahi tu'utu'uni΄;
- Toe fakahoko ha'ane ngaahi fakatotolo; pea mo
- To'o 'a e lesisita 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia kuo fu'u ta'etokangaekina pe kuo nau toutou maumau'i 'a e Lao΄.
'Oku toe ma'u foki 'e he Komisoni΄ mo e mafai ke ne vakai'i pe 'oku muimui pau 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia kuo nau 'osi lesisita΄ ki he'enau ngaahi takitaha taumu'a ngāue pea mo nau muimui foki ki he Lao΄.
Founga mo e taimi 'o e lesisita΄
'E faka'atā 'a e Lesisita 'o e Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa ke fakahū ki ai ha ngaahi tohi kole ke lesisita ko e Kautaha ngāue'ofa 'i he 'aho 1 Fepueli 2007. Kimu'a pea faka'atā 'a e Lesisita, kuo pau ke 'osi fakahoko hano ngaahi tesi faka'auliliki ke mahino 'oku ngāue lelei.
'E hoko 'a e 'ahi'ahi ko 'eni΄ ke fakapapau'i ai 'a e founga lesisita 'e founga faingofua taha hono ngāue'aki΄.
'E fiema'u ke lesisita 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa lolotonga΄ 'o ngata mei he 'aho 1 Siulai 2008.
'E lava ke lesisita 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ 'o ngāue'aki 'a e 'initaneti΄ pe ko ha'anau ngāue'aki pē 'a e ngaahi foomu pepa΄.
'E hokohoko atu 'e he Komisoni΄ 'a e fakalele 'o ha ngaahi polokalama ako faka'auliliki mo e 'oatu 'o ha ngaahi fakamatala ke tokoni atu ki he ngaahi kautaha ko ia 'oku nau fie lesisita΄.
Totongi ki he lesisita΄
'Oku ta'etotongi pē 'a e tohi kole lesisita΄ ia ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄.
Totongi ki hono fakahū 'o e ngaahi fakamatala fakapa'anga fakata'u΄
'E 'i ai 'a e totongi ki hono fakahū mai 'o e ngaahi Fakamtala Fakapa'anga Fakata'u 'a e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia 'oku laka hake 'a 'enau ma'u'anga pa'anga fakata'u΄ 'i he $10,000:
- $50 ki he fakamatala 'oku fakahū mai 'i he 'initaneti΄; pea
- $75 ki he ngaahi fakamatala 'oku fakahū pepa mai΄.
Ko e ngaahi kautaha ngāue'ofa ko ia 'oku si'i hifo 'a 'enau ma'u'anga pa'anga fakata'u΄ 'i he $10,000, 'a ia 'oku te'eki ke to'o ai ha tukuhau, 'e 'ikai ha totongi ia ki hono fakahū mai 'o 'enau fakamatala pa'anga fakata'u΄.
Ngaahi fatongia 'o e Potungāue Tānaki Tukuhau΄
'Oku kei ma'u pē 'e he Potungāue Tānaki Tukuhau΄ 'a hono fatongia ko 'ene fakahoko 'a e lao ki he tānaki tukukhau΄ pea 'oku΄ ne kei ma'u pē 'a e totonu ke ne 'ātita'i 'a e ngaahi sino'i kautaha ngāue'ofa kotoa pē ke fakapapau'i 'oku nau kei ma'u pē 'a e tu'unga 'atā mei΄ he totongi tukuhau΄. 'E kei ma'u pē 'e he Potungāue Tānaki Tukuhau΄ 'a e fatongia ko hono vakai'i pe 'oku 'atā atu 'a e ngaahi foaki me'a'ofa kotoa pē 'oku fakahoko ki he ngaahi kautaha ngāue'ofa΄ ke 'oua na'a tukuhau'i pe ko hano to'o mei ai ha tukuhau ('i hono tu'unga ko ia ko e kautaha ma'u foaki 'ofa΄).
'Oku ngāue fakataha 'a e Potungāue Tānaki Tukuhau΄ mo e Komisoni΄ ke fakasi'isi'i 'a e ngaahi fakamole ki hono fakapapau'i 'oku muimuia 'a e ngaahi tu'utu'uni ki he tānaki tukuhau΄ mo e Lao ki he Ngaahi Kautaha Ngāue'ofa 2005. 'Oku fai 'a e ngāue ke fetāfeaki mo hu'u fakataha lelei 'a e ngaahi founga ngāue΄, koe'uhī ke hoko 'a e lesisita 'i he Komisoni΄ ke ma'u ai 'a e tu'unga 'atā mei΄ he totongi tukuhau΄. 'I he founga ko eni, 'e malava leva ke 'ikai fiema'u ia ke toe fai ha tohi kole mavahe 'a e sino'i kautaha ngāue'ofa ko ia΄ ki he Potungāue Tānaki Tukuhau΄ ki he ngaahi faka'atā ko 'eni΄.
Ngaahi fakamatala 'oku lahi ange
Ki ha toe fakamatala fekau'aki mo e Komisoni, vakai ki he uepisaiti 'a e Komisoni 'i he www.charities.govt.nz. 'Oku toe lava foki ke ke telefoni ki he Komisoni 'i he telefoni ta'etotongi ko e 0508 242 748.
(Kapau 'oku 'ikai ko ho 'uluaki lea 'a e 'Ingilisi, pea 'oku ke fie lea ki ha taha 'i ho'o lea fakafonua, 'eke mai 'a e me'a 'oku ui ko e Language Line.)
Koe'uhi ke ke ma'u ma'upe ha ngaahi fakamatala 'i he 'imeili, 'omai ho hingoa, 'a e hingoa homou kautaha pea mo ho tu'asila 'imeili ki he info@charities.govt.nz.
Te ke lava ke vakai ki ha tatau 'o e Charities Act pe ko e Lao ki he Ngaahi Kautaha Tokoni 'Ofa 'i he uepisaiti ko e www.legislation.govt.nz pe te ke fakatau mei ha faletohi pe 'o e Bennetts Bookshop.